Бүгінгі БАҚ-тың тағдыры мемтапсырысқа байлаулы

Саяси шешімдер институты клубының таяуда өткен басқосуында Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі БАҚ-тың орыны кеңінен талқыға түсті. Басқосуға Вячеслав Абрамов, Азамат Жолдасбеков, Ержан Сүлейменов, Болат Берсебаев, Ләйла Ахметова сынды журналистер қауымы қатысып, өз ойларын ортаға салды. Осы ретте өз пікірін білдірген жұрттың арасында кәсбіи журналистерден бөлек, көзі қарақты оқырмандар да көп болғанын айта кетуіміз керек. Жиынға қатысқанымызда екі тараптың бір-бірімен келіспейтін тұстары да бар екеніне көзіміз жете түсті. Енді мамандардың ойына құлақ түрсеңіздер.

Вячеслав АБРАМОВ, Қазақстандағы Freedom House компаниясының өкілі, журналист:

- Ашығын айтсақ, қазіргі таңда көзі қарақты оқырманның биліктің сойылын соғатын ақпарат құралдары мен тәуелсіз басылымдарға қолы еркін жетпей отырғаны жасырын емес. Соңғы уақыттары алкогольді өнімдердің жарнамасын беруге тыйм салынғалы бері тәуелсіз басылымдардың даусы бәсеңсіп қалған. Аталған заң телеарналарды жарнамадан түсетін пайдадан қағып отыр. Билік Қазақстанның халықаралық қауымдастық алдындағы беделін түсірмеу үшін сыни мақалалар жазатын БАҚ-қа бақылауын күшейткенін айтуға тиіспіз. Қазір кез келген теледидарды қоссаңыз, ондағы бағдарламалардың басым бөлігін шоу бағдарламалар екенін байқайсыз. Бүгінде еліміздегі БАҚ-тың 70 пайызы мемлекеттік тапсырыспен күн көріп отырғаны белгілі. Бұдан басқа соңғы уақыттары аймақтарда электронды масс-медиа күш ала бастағанын да айтуға болады. Дегенмен, аймақтағы ащы шындықты жазатын журналистердің басына төнген қауіп-қатер де біршама артқанын айтуға тиіспін. Бүгінгі тақырыпқа байланысты нақтырақ айтсақ, қазір билік өзінің саясатын жүргізу үшін БАҚ-ты тиімді пайдалануда. Қазір биліктің сойылын соғып жүрген адамдарды ой-пікірі телеарналарда тоқтаусыз беріліп жатыр.  Өз басым биліктің мемлекеттік тапсырыс арқылы ақпарат құралдарына үстемдік жүргізуіне қарсымын. Түрлі тақырыптаға мемлекеттік тапсырыстар журналистердің кәсбіи біліктілігін тежеп отыр. Есесіне қазір елімізде интернет журналистика қарқынды дамуда. Меніңше, билік мемлекеттік тапсырыс арқылы БАҚ-ты уысында ұстаудан гөрі ақпарат құралдарына салықтық преференциялар беріп ынталандыру керек. Сондай-ақ, Қазақстандағы ақпарат құралдарына өзге ел азаматтарының да инвестиция салуына кеңінен жол ашуы тиіс. Сонда тәуелсіз журналистика дамитыны сөзсіз. БАҚ туралы заңда шетелдік азаматтардың қазақстандық ақапарт құралдарының 20 пайыздан артық акциясына иелік ете алмайтыны айқын жазылған. Меніңше, осы заңды біршама жұмсарту керек.

Азамат ЖОЛДАСБЕКОВ, спикер:

- Оқырман ретінде айтсам, еліміздегі бұқаралық ақпарат құралдарының жағдайы анау айтқандай мәз емес. Қазір заман күн сайын өзгеріп жатыр. Ал мемлекеттік газет-журналдарды ашып қарасаң, әлі социолизмнің елесі кезіп жүр. Халыққа қажетті ақпарат беретін бірлі-жарым интернет басылымдар бар. Ал телеарналарда оқуды кеше ғана бітірген жас, тәжірибесіз маманның сюжетінен мезі болғанымды тіпті айтпай-ақ қояын. Кейде сюжетерді жас мамандардың «коментариінсіз» бере салған дұрыс па деп ойға қаламын. жақында экономикалық сараптама мақалаларды жап-жақсы жазып келген «Фокус» басылымы жабылып қалды. Бұдан біз білікті кадрларды ұстап газет шығарудан құрылтайшылардың қиналғанын байқадық. Көзі қарақты оқырмандардың сараптамалық мақалаларды оқуға құмар. Өкінішке орай, біздің ақпарат құралдары оқырманның сұранысына жауап бере алмауда. Өз басым үйдің жанындағы дүңгіршектен ұзақ жылдан бері газет-журнал сатып аламын. Сол жерден жастардың газет-журнал алып жатқанын ешуақытта көрген емеспін. Меніңше, олар өздеріне қажетті ақпаратты ғаламтордан алатын шығар деп өзімді жұбатамын.  Ақпаратты ғаламтор арқылы бере салудың жылдамдығы журналистердің біліктілігі мен ізденімпаздылығына айтарлықтай кесірін тигізіп отырғанын айтуға тиіспін. Бұдан басқа газет-журналдарда жарияланған материалдардың сапасының сын көтермеуін PR мақалалар да өз «үлесін» қосып жүргені жасырын емес. Бұдан соң мерзімді басылымдарға жазылушылардың қатары өздігінен төмендейтіні белгілі. Ал редакторлар өздерінің  ойын халыққа күштеп танғысы келгенде БАҚ өзінің оқырманы мен көрерменін жоғалта бастайды. Қазір еліміздегі газет-журналдарды мемлекеттік саясатты жақтаушылар және айыптаушылар деп екіге бөлініп алған. Меніңше, қазір оқырман ащы шындық пен билікті қолпаштайтын материалдардын әбден мезі болды. Халық аралықты ашып көрсететін, сауатты сараптамалық дүниелерге сусап отыр.

Ержан СҮЛЕЙМЕНОВ, «Хабар» агенттігі» АҚ-ның креативті директоры:

- Басқосуға қатысушылар мемлекеттік тапсырыс жайында көптеген сыни пікірлер айтты ғой. Мен мемлекеттік тапсырыстың тиімді тұстары жайында өз ойымды айтсам. Еліміздегі ақпарат құралдары көпшілігі мемлекеттік тапсырыстың арқасында күн көріп отыр. Біздер мемлекеттік тапсырыстан түскен қаржының біраз бөлігіне сапалы бағдарламалар дайындап, халыққа ұсынып келеміз. Мұны мемлекеттің тапсырыстың тиімді тұсы деп неге айтпасқа. Ал БАҚ саласындағы жарнаманың бәрі ғаламторға ауып кетті деген пікірмен келіспеймін. Үстіміздегі жылы болған медиақұрылтайда жарнама саласын зерттеген мамандар ғаламтордағы жарнаманың үлесі 7 млн. долларды құрағанын айтты. Өз басым еліміздегі интернет басылмдардың жарнамадан анау айтқандай пайда тауып жүргенін көрмедім. Соңғы уақытты интернет басылымдар өздерінің алғашқы беттерін жарнама беріп оқырмандарына қиянат жасауда. Сондықтан веб-сайттарды көп мақтап, оның ісін аңызға айналдырудың қажеті  жоқ. Тағы да айтсам, қазір біздер еліміздегі интернет ресурстардың артында кімдердің тұрғанын білмейміз. Бұл еліміздің ақпараттық қауіпсіздігі үшін қауіпті.

Ләйла АХМЕТОВА, Алматы қаласы үкіметтік емес ұйымдары конфедерациясының жетекшісі:

- Өз басым елімізде сараптамалық мақала жазатын журналистер аз деген пікірмен келісемін. Екінші мәселе - маман даярлау мәселесіне қатысты. Қазір ҚазҰУ-дің журанлистика факультетін бітіріп шыққан жастардың сауаттылығы төмен деген пікір көп айтылатын болды. Бұл пікір журфактың оқытушыларына бағытталып жүргенін түсіне алмадым. Меніңше, бұл үшін журналистика факультетін айыптаудың жөні жоқ. Журналистика факультеті студенттердің сауаттылғымен көтеруімен айналыспайды. Студенттер мектептен сауатты болып келуі тиіс. Ал кәсібіи біліктілік жұмыс барысында қалаптасатын дүние.

Болат БЕРСЕБАЕВ, ҚР Байаланыс және ақпарат министрлігі, Ақпарат және мұрағат комитетінің төрағасы:

- Берден айтуым керек осында жиналған журналистер қауымның ешқайсы көкейдегі ойын қағазға түсіріп, бізге жолдаған емес. Билік пен тәуелсіз басылымдар арасындағы диалог орнау үшін ең алдымен тұрақты әріптестік қарым-қатынас орнатуымыз керек. Қазіргі таңда еліміздегі 110-120 ақпарат құралы тұрақты түрде мемлекеттік тапсырыс алып тұрады. Олардың үшеуі телеканал. Енді мемлекеттік ақпараттық тапсырыстың не үшін қажет екенін жауап бере кетсем. Бүгінде мемлекет түрлі әлеуметтік бағдарламалар іске асырып жатыр. Бағдарламаны іске асыру үшін бірінші кезекте оны халық білуі тиіс. Мемлекеттік тапсырыс болмаса ешқандай БАҚ оны насизаттайды ғой.

Асылбек БЕЙСЕНБАЕВ, «Комсомольская правда Казахстан» ЖШС-ның бас директоры:

- Бүгінде мемлекеттік тапсырыстың көлемі төмен. Газеттің бір бетіне бөлінген мемтапсырыс тұтас беттің өзіндік құнын ақтамайды. Сондықтан мемлекет БАҚ-ты қолдаудың өзге де жолдарын қарастыруы тиіс. Осы ретте Үкімет «Қазпоштаның» қызмет ақысын төмендетуге ықпал етсе, газет-журналдарға үлкен көмек болар еді. Бүгінде Қазақстан халқының 8 миллионы ауданда, қалған 3 миллоны аудан орталығынан жырақта тұрады. Осыдан-ақ, 10 миллион азамат күнделікті шығатын газетті уақытында ала алмайды деп айтуымызға толық негіз бар. Қазіргі таңда ақпарат құралдары саяси-экономикалық бағытта ұстанатыны белгілі. Сондықтан олардан қандайда бір шындықты айта қоймадыңдар деп талап қою орынсыз деп ойлаймын.