Қапшағайдың  ырысы

Азық-түлік бағасы қымбатағаннан кейін «нан болса ән болады» деген қарапайым тәмсілдің мағанасын тереңде жатқанын аңғарғандаймыз... Құдайға тәуба, аузынан ақ майы аққан астықты мемлекеттердің қатарындамыз. Бірақ кейде нан өнімдері бағасының шарықтап кететіні түсініксіз. Мәселенің мәніне тереңірек үңілген мамандар қымбатшылыққа инфлация, жанар-жағармай бағасының шарықтауы мен тасымал құнының артуы тіклей себепкер екенін айтуда. «Нан болса ән болады» деген қанатты сөздің мәнін жете түсіну үшін Алматы қаласының іргесіндегі Қапшағай қаласына ат басын бұрдық.

Қапшағай еліміздің ойын-сауық және туризм орталығы ретінде танымал қала. Қапшағайдың дәл ортасында Жетісу жұртшылығын сапалы астықпен қамтамасыз етіп, тәулігіне тонна-тонна ұн шығарып отырған алып кәсіпорын бар екенін көпшілік біле бермейді. 2010 жылдан бері Қапшағай аймақты нан өнімдерімен қамтамасыз етуде жетекші орынға шыққан. Қаланың іргесіндегі «AGRO-FOOD» компаниясына қарайтын «Қапшағай бидай өнімдері» кәсіпорыны Алматы, Талдықорған, Қапшағай, Текелі қалаларын қажетті ұнмен қамтамасыз етіп отыр. Жетісудағы тоқшылыққа жауапты кәсіпорының жұмысымен танысып, ондағы қарапайым қызметкерлермен тілдесу көптен бері ойымызда жүрген еді. Көкейде жүрген көрікті ой ақыры  бізді Қапшағайға алып барды.

Келетінімізден күнібұрын білген «Қапшағай нан өнімдері» серіктестігінің бас директоры Самат Нәдірбаев бізді жылы шыраймен қарсы алды. Ат шаптырым алаңқайды алып жатқан өндірістік алаңқайда 120 мың тоннаға дейін астық сиятын элеваторлар таудай болып төніп тұр. Ал алып қамбаға іркес-тіркес жалғасқан қос ғимараттың ішінде Түркия мен Германиядан әкелінген дирмендер жұмыс істеуде

- Қапшағайда мұндай алып элеваторлардың бар екенін көпшілік біле бермейді. Оның өзіндік сыры бар. Еліміз Тәуелсіздігіне қол жеткізіп, нарықтық қатынастарға бой ұрғанда көптеген өндіріс ошақтары жұмысын тоқтатты. Қапшағайдың іргесіндегі астық қоймасы мен ұн шығаратын комбинат та қиын-қыстау кезеңмен бетпе-бет келді. Кәсіпорын 2000 жылдан бері біршама жұмыс істеген. 2010 жылы өндірістік кешенді біздер сатып алғалы бері, жұмысын жүйесін тауып келеді. Қажырлы еңбектің арқасында қазір Жетісудің бас қамбасына айналып отырмыз. Алматы облысындағы наубайханалардың 75 пайызын ұнмен қамтамасыз ететін мүмкіндікке жеттік, - деді сөзден гөрі іске мығым жігіт ағасы.

Тәулігіне 550 тонна ұн шығаратын кәсіпорында 150-ге жуық қапшағайлықтар еңбек етуде. Әңгіме барысында Самат Тілеубайұлы биыл еліміз бойынша рекордтық деңгейде яғни, 29 млн. тонна астық жиналғанын алға тартты. Қазіргі таңда Қазақстан дүниежүзіндегі ұн экспортында Ресейден кейінгі екінші орында келеді. Соңғы уақыттары астық экспортын жандандыруға тасымал мәселесі қиындықтар туғызғаны жасырын емес.

Бұдан кейін бізді «Қапшағай бидай өнімдері» кәсіпорының техникалық директоры Тоқтасын Мамыров бізді кәсіпорынды көрсетті.

- Кеңес заманында астық комбинаты Жетісу халқын бидай өнімдерімен толықтай қамтамасыз еткен. Тіпті, мал азығы мен күріш, жүгеріне өңдеген кездеріміз де болды. Комбинаттың күріш өңдейтін бөлігі өзінің барлық қауатын сарқа жұмсаған. Бүгінде оны қайта істету экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Мына алдарыңызда тұрған астық қоймаларына 120 тоннадан астам астық сақтауға болады, - деп алып қамбаларды қолымен нұсқап, әңгімесін ары қарай жалғады. - Өткен жылдың күзінде Түркиядан әкелінген дирменді күрделі жөндеуден өткізу үшін 250 мың доллар қаржы жұмсады. Бұдан басқа кәсіпорынның жылу жүйесі, зертханасы, кеңсе ғимаратын, шатырын, екі бункері мен бойлерін жаңартып, сауап іс жасалынды. Осындай инвестицияның арқасында кәсіпорын қайта түлеп, қаламыздың әлеуметтік жағдайын шешуге септігін тигізуде. Қазір өндірісті бақылау барыс толықтай автоматтандырылған. Кезінде бір ауысымда 20 адам жұмыс істесе, қазір оның бәрін 3-4 адам ғана атқарады, - деп Тоқтасын Мамыров кәсіпорын заманауи технология орнатылғанын алға тартты.

- Жаңа технологияның тағыда қандай артықшылығы бар? - деп зауыттың мүмкіндігін білуге ықыласымыз ауғанда, сөзге кәсіпорын басшысы араласты:

- Кәсіпорынға орнатылған замануи технологияның өзіндік артықшылықтары жетіп артылады. Жаңа Тоқтасын ағамыз жаңа технология жұмысшы санын қысқартқанын айтты. Бұдан басқа Германия мен Түркияның әкелінген дирмендері сапалы өнім шығарып қана қоймай, қуат көзін үнемдейтінімен де тиімді болып тұр. Айталық, Кеңес заманындағы дирмендер бір тонна ұн шығару үшін 120-130 кВат сағат электр қуатын пайдаланса, жаңа технологиямен жабыдықталған дирмендер бір тонна ұн өндіруге бар болғаны 50-55 кВат сағат электр қуатын тұтынады. Осыдан-ақ, бұл дирмендердің біз үшін қаншалық-ты пайдасы бар екенін бағамдай беруге болады, - деді. Алматы қаласын сапалы азық-түлікпен қамтамасыз етуде Алматы облысы шаруалар мен кәсіпорындарына жауапты міндет жүктеліп отырғаны белгілі. Дағдарыс кезінде комбинат Алматы қаласындағы наубайханалармен тығыз байланыс орнатып, бір келі ұнды 45 теңгеден беріп, нан бағасының көтерілмеуіне септескенін айтуға тиіспіз. Қазіргі таңда кәсіпорын Алматыдағы наубайханаларға бір келі ұнды 43 теңгеден беруде. Кәсіпорын қызметкерлері Жетісудағы ас атасы нанның қымбаттауыман жол бермегендерін мақтанышпен айтты. Әңгіме барысында «Қапашаға бидай өнімдері» кәсіпорының басшысы бидайды Солтүстік Қазақстан облысынан тасымалдап, қамбаларына құйып алғандарын да айтты.  Осы ретте кәсіпорын басшысынан Алматы облысын диқандараның өнімдерін қаншалықты сатып алып отырғанын сұрадық.

- Алматы облысында негізінен 4 класты бидай өседі. Оның ылғалдылығы жоғары. Сондықтан одан жоғары сұрыпты ұн алау мүмкін емес. Өзімізге қажетті астықтың басым бөлігін Солтүстік облыстардан тасымалдаймыз. Жетісуда өскен астықтың біраз бөлігін сатып алып, бірінші және екінші сұрыпты ұн шығаруға пайдаланамыз, - деген Самат Нәдірбаев қазір мемлекет жер емген диқандар мен ауыл шаруашылығы саласы кәсіпорындарына барынша қолдау көрсетіп жатқанын да тілге тиек етті. - Қазір Үкімет экспортқа бидай шығарып, еліміздің ауылышаруашылық әлеуетін арттырған шаруаларғы қомақты субсидия төлеп келеді. Диқандар сырт елдерге сатқан әр тонна бидайына мемлекеттен 45 доллар көлемінде көмекқаржы алып отыр. Ал өнідірістерге келсек, бүгінде біз сияқты ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысатын кәсіпорындар 70 пайызға дейін қосымша құн салығынан босатылған. Бұл кәсіпорындардың аяққа тұрып кетуіне үлкен көмек болып тұр. Бұдан басқа Кедендік одаққа мүше мемлекеттер бидай экспортына байланысты тарифтерді өзгеріссіз қалдырғаны отандық өндірісті демеу болғанын айтуға тиіспін. Енді тек қана алаңсыз жұмыс істеуіміз керек, - деп білікті басшы мән-жайды жіліктеп түсіндіріп берді.

Міне, немістер жасаған дирменнің алдында тұрымыз. Қас, кірпігін әппақ ұнның тозаңы шалған жұмысшылар өндірістің технологияның мұқият бақылауда. Бункерден бидай сауылдап тоқтаусыз құйылып жатыр. Ал дүрсүлдеген өндірістің соңғы бөлігінде қап-қап ұндар лента арқылы қоймаға қарай кетіп жатыр. Қос диріменнің бас технологы Назигүл Өтегенова жұмыс барысы компютерленген орталықта басқарылатындығы алға тартты.

- Басқару орталығындағы монитор арқылы бидайдың қаншалықты ылғалды болуын, ұнның сапасын және құрал-жабдықтардың майын бәрі-бәрін кірпік қақпай бақылаймыз. Кәсіпорын басшылығы жұмысшылардың алаңсыз жұмыс істеуіне барлық жағдай жасаған. Аусымнан шыққан жұмысшыларға арнап жуыну бөлмесі де салынған. Онда бір мезетте 50 адам емін-еркін жуынады. Орташа айлық жалақымыз 42 мың теңгені құрайды, - деді. Кәсіпорының техникалық директоры бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан білікті мамандарын сақтап, жас мамандарды тартуға да айрықша көңіл бөліп отырғанын баяндады. Осы ретте «Қапшағай бидай өнімдер» кәсіпоры Алматы технологиялық университетпен тығыз қарым-қатынас орнатқанын білдік. Биылдың өзінде кәсіпорында 150 жуық студент өндірістік тәжірибеден өтіп үлгерген. Сондай-ақ, Қапшағай қаласындағы кәсіптік маман дайындайтын оқу орынның түлектері кәсіпорында теориялық білімдерін іс жүзінде шыңдап жүргенін білдік. Кәсіпорында аралап болғаннан кейін Самат Нәдірбаевтан болашақтағы жоспарлары жайында сыр суыртпақтадық.

- Алға қойған мақсаттарымыз бар. Әңігме басында Қазақстан әлемде басты ұн экспорттаушы елге айналғанын айттық қой. Бұл бағытта біздің басты бәсекелесіміз Ресей. Үстіміздегі жылдың қыркүйек айында Өзбекстан мен Тәжікстанға біршама астық экспорттадық. Алдағы уақытта Қазақстанның жоғары сұрыпты сапалы ұнын сырт елдерге көптеп шығаруды жоспарлап отырған жайымыз бар. Қазір Алматы облысында мал шаруашылығы қарқынды дамып келеді. Осыны ескеріп, біз алдағы мал азығы үшін қоспа жем (комбикорм) шығару ойымызда бар, - деді. Сөз соңында Самат Нәдірбаев Қазақстан халқын Тәуелсіздіктің 20 жылдығымен және Жаңа жыл мерекесімен құттықтауды аманаттады. Осылайша өндірісі өрге басқан Қапшағайдан көңіліміз марқайып аттандық.